အစ္စလာမ့်ဗိသုကာလက်ရာများ၏ နည်းပညာ၊ တည်ဆောက်ပုံ (blog)

Architecture

၁။ နိဒါန်းနှင့် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု (Historical Evolution)

အစ္စလာမ့်ဗိသုကာပညာရပ်သည် ရိုးရှင်းသော ဝတ်ပြုရာနေရာများမှသည် ကမ္ဘာ့အဆင့်မီ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ မက္ကင်းနစ် (Structural Mechanics) များအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်း ၁၄ ခုကျော်အတွင်း အသွင်ကူးပြောင်းလာခဲ့သည်။ ဤဗိသုကာ DNA သည် ဝတ်ပြုဗလီ (Mosque)၊ ဂူဗိမာန် (Tomb) နှင့် နန်းတော် (Palace) ဟူသော အဓိက အဆောက်အအုံ အမျိုးအစားသုံးမျိုးပေါ်တွင် အခြေခံ၍ လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ ဝိညာဉ်ရေးရာ၊ ဂုဏ်သိက္ခာနှင့် အုပ်ချုပ်မှုအာဏာတို့ကို ရုပ်လုံးဖော်ခဲ့သည်။

ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှု အဆင့်ဆင့်-

• ၇ ရာစု မဒီနာ (Medina): အစ္စလာမ့်ဗိသုကာ၏ အခြေခံ DNA သည် ရွှံ့စေး (Mud) နှင့် ထံတောင်းပင်တိုင် (Palm trunks) များဖြင့် တည်ဆောက်ထားသော Hypostyle (တိုင်လုံးများစွာဖြင့် ထောက်ကန်ထားသော အမိုးပါအဆောင်) ပုံစံမှ စတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် သဘာဝပစ္စည်းများကို အသုံးချ၍ ကျယ်ဝန်းသော ဧရိယာကို အမိုးအောက်သို့ သွတ်သွင်းနိုင်သည့် အခြေခံအင်ဂျင်နီယာ အစပျိုးမှုဖြစ်သည်။

• Byzantine နှင့် Persian လွှမ်းမိုးမှု: အင်ပါယာ ကျယ်ပြန့်လာသည်နှင့်အမျှ ရောမတို့၏ အမိုးခုံးနည်းပညာနှင့် ပါရှန်းတို့၏ ဂျီဩမေတြီ အတတ်ပညာများကို ပေါင်းစပ်ခဲ့သည်။ Ottoman တို့သည် Byzantine တို့၏ အမိုးခုံးပုံစံကို အဆင့်ဆင့်သော အမိုးခုံး (Cascading domes) များအဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့ပြီး၊ Safavid တို့က အရောင်အသွေးစိုပြည်သော ကြွေပြားလက်ရာများကို ဖော်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။

• Mughal တို့၏ ဟန်ချက်ညီမှု: မဂိုဗိသုကာသည် ပါရှန်း၊ အိန္ဒိယနှင့် အလယ်အာရှ လက်ရာများကို ပေါင်းစပ်ကာ စကျင်ကျောက်နှင့် ကျောက်သားများကို အချိုးကျ ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။

မဟာဗျူဟာမြောက် သုံးသပ်ချက် (Strategic Insight): အစ္စလာမ့်ဗိသုကာသည် ဒေသန္တရ နည်းပညာများကို စုပ်ယူကာ အဆင့်မြင့် အင်ဂျင်နီယာ နည်းစနစ်များအဖြစ် ပြောင်းလဲနိုင်ခဲ့သည်။ ထူးခြားချက်မှာ ဤဗိသုကာဟန်သည် ဥရောပ Gothic လက်ရာများအပေါ် လွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး Canterbury Cathedral နှင့် Big Ben တို့တွင် တွေ့ရသော Pointed Arch နှင့် Ribbed Vaulting စနစ်များသည် အစ္စလာမ့်ကမ္ဘာမှ ဆင်းသက်လာသော နည်းပညာဆိုင်ရာ အမွေအနှစ်များ ဖြစ်ကြသည်။

၂။ ဗိသုကာ တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ အခြေခံဝိသေသများ (Core Structural DNA)

အစ္စလာမ့်ဗိသုကာ၏ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကြံ့ခိုင်မှုသည် အနုပညာနှင့် တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ ဟန်ချက်ညီမှု (Structural Balance) ပေါ်တွင် အခြေခံထားသည်။

တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ အစိတ်အပိုင်းများ-

• အမိုးခုံးများ (Domes/Qubba): Hemispherical structure များဖြစ်ပြီး အလေးချိန်ကို ဖြန့်ခွဲနိုင်စွမ်း ရှိသည်။ အမိုးခုံး၏ ထိပ်ဖျားရှိ Oculus (အလင်းပေါက်) သည် အတွင်းပိုင်းသို့ သဘာဝအလင်းရောင် ရရှိစေရုံသာမက လေဝင်လေထွက်ကိုပါ အထောက်အကူပြုသည်။

• အခုံးဒီဇိုင်းများ (Arches) နှင့် ဝန်ထမ်းအား (Structural Load) ခွဲဝေမှု:Horseshoe Arch: အောက်ခြေတွင် ကျဉ်းသွားသော ပုံစံဖြစ်ပြီး မူးရစ်ရှ် (Moorish) လက်ရာ၏ အမှတ်အသားဖြစ်သည်။Pointed Arch: ဤဒီဇိုင်းသည် ဝန်ထမ်းအား (Load) ကို ဘေးတိုက်တွန်းအား (Lateral thrust) ထက် ဒေါင်လိုက် (Vertical) ပိုမိုသက်ရောက်စေသဖြင့် အဆောက်အအုံကို ပိုမိုမြင့်မားစွာ တည်ဆောက်နိုင်စေခဲ့သည်။ ၎င်းသည် Gothic ဗိသုကာ၏ အဓိက အခြေခံဖြစ်လာသည်။Multifoil Arch: အနုစိတ်လှိုင်းတွန့်ပုံစံများဖြင့် အလှဆင်ထားပြီး ဝန်ထမ်းအားကို အမှတ်အများအပြားသို့ ခွဲဝေပေးသည်။

• မူကာနပ်စ် (Muqarnas): ပျားအုံသဏ္ဌာန် သုံးဘက်မြင် အလှဆင်ဒီဇိုင်းများဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အမိုးခုံးနှင့် နံရံဆုံချက်များတွင် အလေးချိန်ကို စနစ်တကျ ခွဲဝေပေးသည့်အပြင်၊ ဂျီဩမေတြီဆိုင်ရာ အနုစိတ်လက်ရာများကို ဖော်ဆောင်သည်။ ရှေးခေတ် လက်မှုပညာရှင်များသည် Memory စနစ်ကို အသုံးပြု၍ ထူးခြားသော ကြယ်ပုံစံပေါင်း ၈,၀၀၀ (8,000 unique star patterns) ကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့ကြသည်။

• မီနာရက်နှင့် မဟ်ရက်ဘ် (Minarets & Mihrabs): မီးမျှော်စင် (Minaret) များသည် မြို့ပြအမှတ်အသား (Landmarks) ဖြစ်ပြီး၊ မဟ်ရက်ဘ် (Mihrab) သည် ဝိညာဉ်ရေးရာ ဦးတည်ချက်ပြ သံလိုက်အိမ်မြှောင် (Spiritual Compass) ဖြစ်သည်။

မဟာဗျူဟာမြောက် သုံးသပ်ချက်: ဤအစိတ်အပိုင်းများသည် အလှအပအတွက်သာမက လက်တွေ့ကျသော အသုံးချမှု (Functionality) တွင် အဆင့်မြင့်မားလှသည်။ အထူးသဖြင့် Pointed Arch သည် အဆောက်အအုံ၏ အလေးချိန်ကို မြေပြင်သို့ တိုက်ရိုက် စီးဆင်းစေခြင်းဖြင့် တည်ဆောက်ပုံဆိုင်ရာ လွတ်လပ်မှုကို ပေးစွမ်းသည်။

၃။ မဂို (Mughal) ဗိသုကာလက်ရာများ၏ သဘာဝအအေးပေးစနစ် (Passive Cooling & Vernacularism)

မြောက်အိန္ဒိယ၏ ပြင်းထန်သော အပူဒဏ်ကို ကျော်လွှားရန် မဂိုတို့သည် အပူစီးကူးမှု သဘောတရား (Thermodynamics) ကို စနစ်တကျ အသုံးချခဲ့သည်။

Microclimate Control နည်းစနစ်များ:

• Charbagh နှင့် Nahar-i-Bahisht: လေးခုစပ်ဥယျာဉ်များနှင့် ရေမြောင်းစနစ် (Nahar-i-Bahisht) များသည် ရေငွေ့ပျံခြင်းမှတစ်ဆင့် အပူစုပ်ယူမှု (Evapo-transpiration) နည်းဖြင့် ပတ်ဝန်းကျင်အပူချိန်ကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးသည်။ ၎င်းသည် နန်းတွင်း၏ မိုက်ခရိုရာသီဥတု (Micro-climate) ကို ထိန်းချုပ်ပေးသည်။

• Sahn (ရင်ပြင်ကျယ်): အဆောက်အအုံ၏ အဆုတ်သဏ္ဌာန် လုပ်ဆောင်ပြီး နေ့ဘက်နှင့် ညဘက် လေထုဖိအား ကွာခြားချက်ကို အသုံးချကာ လေပူများကို အပေါ်သို့ တွန်းထုတ်သည့် Convection Loop (အပူစီးကူးမှုစနစ်) ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

• Thermal Mass နှင့် Roof Geometry: ထုထည်ကြီးမားသော နံရံများ၏ အပူထိန်းသိမ်းမှု ပမာဏ (Thermal Mass) ကြောင့် အပြင်ဘက်မှ အပူများ အတွင်းသို့ ကူးစက်ရန် အချိန်နှောင့်နှေးစေသည့် အပူကူးယူမှု ကြန့်ကြာချိန် (Thermal time lag) ကို အသုံးချကာ အတွင်းပိုင်းကို အေးမြစေသည်။

• Lattice Screen (Jaali) ၏ Physics: ဂျာလီ ဇကာကွက်များသည် ဗိသုကာဆိုင်ရာ နည်းပညာ၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သည်။Venturi Effect: လေသည် ကျဉ်းမြောင်းသော ဂျာလီအပေါက်များမှတစ်ဆင့် ဖြတ်သန်းချိန်တွင် ၎င်း၏ အရှိန် (Velocity) မြင့်တက်လာပြီး ဖိအားကျဆင်းသွားသည်။Joule-Thomson Effect: အပေါက်ငယ်များမှတစ်ဆင့် အရှိန်ဖြင့် ထွက်လာသောလေသည် အတွင်းဘက်တွင် ပြန်လည် ပြန့်ကားသွားချိန် (Expansion) တွင် အပူချိန် ရုတ်တရက် ကျဆင်းသွားကာ အေးမြသောလေအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။

မဟာဗျူဟာမြောက် သုံးသပ်ချက်: ဤနည်းစနစ်များသည် ခေတ်သစ် စွမ်းအင်ချွေတာရေး ဗိသုကာပညာ (Sustainable Vernacular Design) အတွက် အလွန်အရေးပါသည်။ လျှပ်စစ်စွမ်းအင် မလိုဘဲ အပူချိန်ကို ထိန်းညှိနိုင်ခြင်းသည် ယနေ့ခေတ် ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုအတွက် အကောင်းဆုံး သင်ခန်းစာ ဖြစ်သည်။

၄။ သီးသန့်ဆန်းစစ်ချက် - မဂိုရေခဲအိမ် (Mughal Baraf Khana / Ice House)

မဂိုတို့သည် ပါရှန်းတို့၏ Yakhchál နည်းစနစ်ကို အဆင့်မြှင့်တင်ကာ အပူပိုင်းဒေသတွင် ရေခဲကို နှစ်ပတ်လည် သိုလှောင်နိုင်သည့် နည်းပညာကို ပိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။

နည်းပညာနှင့် ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး (Logistics):

• သိုလှောင်မှု နည်းပညာ: ရေခဲအိမ်များကို ထုထည်ကြီးမားသော နံရံများ၊ Conical shape (ကန်တော့ချွန်ပုံစံ) အမိုးများဖြင့် တည်ဆောက်ကာ အပူဒဏ်ခံနိုင်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ကက်ရှ်မီးယား (Kashmir) မှ နှင်းခဲများကို သယ်ယူရာတွင် ကောက်ရိုးနှင့် ဆားပုလ္လဲ (Saltpetre) များကို အသုံးပြု၍ အပူစီးကူးမှုကို ဟန့်တားခဲ့သည်။ ဆားပုလ္လဲသည် အအေးဓာတ်ကို ထိန်းသိမ်းရာတွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။

• ၁၄ ဆင့်အပြေးသမား စနစ်: အက္ကဘာမှသည် ရှာဂျဟန် ခေတ်အထိ ရေခဲများကို အရည်မပျော်မီ အလျင်အမြန် သယ်ယူရန် အဆင့် ၁၄ ဆင့်ပါဝင်သော လူအင်အားသုံး Relay စနစ်ကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ ဤစနစ်သည် ထိုခေတ်က မဂိုတို့၏ ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေး စီမံခန့်ခွဲမှု အထွတ်အထိပ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

မဟာဗျူဟာမြောက် သုံးသပ်ချက်: ဤရေခဲအိမ်များသည် သာမန်သိုလှောင်ရုံများ မဟုတ်ဘဲ အပူစွမ်းအင်ရွေ့လျားမှု သဘောတရားနှင့် စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲမှုတို့ ပေါင်းစပ်ထားသော အဆင့်မြင့် အင်ဂျင်နီယာ လက်ရာများ ဖြစ်ကြသည်။

အစီရင်ခံစာ နိဂုံးချုပ်: အစ္စလာမ့်ဗိသုကာနှင့် မဂိုတို့၏ နည်းပညာများသည် သဘာဝနှင့် အင်ဂျင်နီယာပညာကို ပြီးပြည့်စုံစွာ ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသမိုင်းဝင် နည်းစနစ်များသည် ခေတ်သစ်ဗိသုကာပညာရှင်များအတွက် စွမ်းအင် အနည်းဆုံးသုံး၍ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိသော ဒီဇိုင်းများ ဖန်တီးရာတွင် တန်ဖိုးမဖြတ်နိုင်သော အခြေခံမူများအဖြစ် တည်ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်ပါသည်။